Μαθησιακές δυσκολίες

Ορισμός

Οι μαθησιακές δυσκολίες είναι ένας γενικός όρος που αναφέρεται σε μια ανομοιογενή ομάδα διαταραχών οι οποίες εκδηλώνονται με σημαντικές δυσκολίες στην πρόσκτηση και χρήση ικανοτήτων ακρόασης, ομιλίας, ανάγνωσης, γραφής, συλλογισμού ή μαθηματικών ικανοτήτων.

Οι διαταραχές αυτές είναι εγγενείς στο άτομο και αποδίδονται σε δυσλειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος και μπορεί να υπάρχουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Προβλήματα σε συμπεριφορές αυτοελέγχου, κοινωνικής αντίληψης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης μπορεί να συνυπάρχουν με τις μαθησιακές δυσκολίες, αλλά δεν συνιστούν από μόνα τους μαθησιακές δυσκολίες.

Αν και οι μαθησιακές δυσκολίες μπορεί να εμφανίζονται μαζί με άλλες καταστάσεις μειονεξίας (πχ. αισθητηριακή βλάβη, νοητική καθυστέρηση, σοβαρή συναισθηματική διαταραχή) ή με εξωτερικές επιδράσεις, όπως οι πολιτισμικές διαφορές, η ανεπαρκής ή ακατάλληλη διδασκαλία, δεν είναι το άμεσο αποτέλεσμα αυτών των καταστάσεων ή επιδράσεων"(Hammill, 1990).

Γενικότερα, ο όρος "Μαθησιακή Δυσκολία" δεν είναι διάγνωση με την ίδια έννοια, όπως θα λέγαμε "ανεμοβλογιά" ή "παραμαγούλες". Οι δυο αυτές νόσοι υποδηλώνουν μια μοναδική γνωστή αιτία με προβλέψιμο αριθμό συμπτωμάτων. Αντίθετα, Μαθησιακές Δυσκολίες είναι ένας ευρύς όρος, ο οποίος καλύπτει πολλές πιθανές αιτίες, συμπτώματα, θεραπείες και αποτελέσματα.

Μερικοί άνθρωποι μπορεί να έχουν ένα μοναδικό, ξεχωριστό μαθησιακό πρόβλημα, το οποίο επηρεάζει λίγο τη ζωή τους, ενώ άλλοι παρουσιάζουν διάφορες Μαθησιακές Δυσκολίες που αλληλοεπικαλύπτονται. Αυτό συμβαίνει μερικώς, επειδή οι δυσκολίες αυτές μπορούν να παρουσιασθούν με πάρα πολλές μορφές και έτσι είναι δύσκολο να γίνει η διάγνωση ή να εντοπισθούν ακριβώς οι αιτίες.

Κατηγορίες μαθησιακών δυσκολιών

Το εύρος των μαθησιακών δυσκολιών είναι πολυποίκιλο. Μια απλή κατηγοριοποίηση των διάφορων τύπων μαθησιακών δυσκολιών καταλήγει σε τέσσερις βασικές κατηγορίες. Πιο συγκεκριμένα, οι μαθησιακές δυσκολίες χωρίζονται σε:

1)Δυσκολίες λόγου και ομιλίας. Πρόκειται για δυσκολίες στην παραγωγή και κατανόηση του προφορικού λόγου. Τέτοιες μπορεί να αφορούν την παραγωγή ήχων (άρθρωση), τη μετατροπή ιδεών σε λόγο (έκφραση) ή τη κατανόηση των λεγομένων του συνομιλητή.

2)Δυσκολίες γραπτού λόγου. Οι δυσκολίες αυτές μπορεί να αφορούν σε προβλήματα στην αποκωδικοποίηση του γραπτού λόγου, προβλήματα ορθογραφίας και γενικότερα προβλήματα στην παραγωγή γραπτού λόγου. Σε αυτές συμπεριλαμβάνεται και η περισσότερο γνωστή περίπτωση της δυσλεξίας (συχνά αναφέρεται και ως ειδική μαθησιακή δυσκολία).

3)Δυσκολίες μαθηματικού λόγου. Σε αυτή την κατηγορία εμπίπτουν δυσκολίες που στην αναγνώριση αριθμών και μαθηματικών συμβόλων, στην απομνημόνευση της προπαίδειας, στην κατανόηση αφηρημένων μαθηματικών εννοιών και στην επίλυση μαθηματικών προβλημάτων. Όπως και στην περίπτωση της προηγούμενης κατηγορίας (δυσκολίες γραπτού λόγου), πρόκειται για μορφές μαθησιακής δυσκολίας που, για προφανείς μάλλον λόγους, τις περισσότερες φορές ανιχνεύονται μετά την ένταξη του ατόμου στην εκπαιδευτική διαδικασία.

4)Άλλες δυσκολίες. Σε αυτή τη κατηγορία εντάσσονται δυσκολίες οι οποίες επηρεάζουν σαφώς τη διαδικασία της μάθησης και μπορούν να ενταχθούν κάτω από τον όρο "μαθησιακές δυσκολίες", χωρίς να εμπίπτουν σε μία από τις παραπάνω κατηγορίες. Τέτοιες είναι οι οπτικο-κινητικές διαταραχές.

H διάγνωση των μαθησιακών δυσκολιών, της ΔΕΠ-Υ, της χαρισματικότητας κλπ. Γίνεται στα ΚΕΔΔΥ (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών) και σε Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα.

Τι μπορεί να κάνει ο ψυχολόγος

Οι Μαθησιακές Διαταραχές επηρεάζουν όλες τις πτυχές της ζωής ενός παιδιού ή ενός εφήβου. Η πηγή των δυσκολιών που αντιμετωπίζει το άτομο στις δεξιότητες της ανάγνωσης, της γραφής και της κατανόησης των μαθηματικών μπορεί να ενοχοποιηθεί και για άλλα συνοδά προβλήματα, όπως η προβληματική επικοινωνία με τους συνομηλίκους και την οικογένεια, οι χαμηλές επιδόσεις σε σπορ και αθλητικές δραστηριότητες και οι ανεπαρκώς ανεπτυγμένες δεξιότητες αυτοεξυπηρέτησης, όπως το να ντύνεται μόνος του, να κουμπώνει τα ρούχα του, να δένει τα κορδόνια του, να κόβει το φαγητό του κ.ά.

Μέσα σε όλη αυτή την κατάσταση, οι αποτυχίες στο σχολείο έρχονται να επισφραγίσουν την χαμηλή αυτοεικόνα και αυτοσυναίσθημα του ατόμου. Τα παιδιά που αντιμετωπίζουν Μαθησιακές Διαταραχές συχνά αισθάνονται ότι έχουν ελάχιστο ή καθόλου έλεγχο στη ζωή τους, καθώς όλες οι μέχρι τώρα εμπειρίες τους προκαλούσαν μεγάλο άγχος και αισθήματα αποτυχίας, με αποτέλεσμα να μειώνεται σημαντικά τόσο το κίνητρό τους για προσπάθεια όσο και η πεποίθησή τους ότι μπορούν να τα καταφέρουν.

Ως συνέπεια των παραπάνω, συχνά τα παιδιά αυτά κάνουν απεγνωσμένες προσπάθειες να αναπτύξουν το αίσθημα του ελέγχου, αλλά οι προσπάθειες αυτές είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, γιατί δοκιμάζουν με λάθος τρόπους να αυξήσουν το αίσθημα ελέγχου. Έτσι, μπορεί να παρουσιάσουν ιδιαίτερα αυξημένα επίπεδα άγχους ή καταθλιπτικής διάθεσης ή ακόμα μπορεί να υιοθετήσουν προβληματικές συμπεριφορές. Ανεξάρτητα από την θεραπευτική προσέγγιση είναι εξέχουσας σημασίας να φροντίσει ο ειδικός, ώστε να υπάρξουν για το παιδί αρκετές ευκαιρίες να βιώσει συναισθήματα ελέγχου, αυτοαξίας, και αυτοαποτελεσματικότητας. Η επίτευξη ενός στόχου θα πρέπει να χωρίζεται σε μικρότερα βήματα και να παρέχεται ενίσχυση για κάθε επίτευγμα του παιδιού. Έτσι, λοιπόν, αναμένεται ότι το κίνητρο για ενασχόληση με το έργο, η εστίαση της προσοχής και η συγκέντρωση θα αυξηθούν, ενώ παράλληλα η διάσπαση της προσοχής και τα αισθήματα αγανάκτησης, άγχους και απογοήτευσης θα μειωθούν σημαντικά.

Από τα παραπάνω γίνεται σαφές πως η ψυχολογική στήριξη του παιδιού ή του εφήβου που έχει Μαθησιακές Διαταραχές κρίνεται απαραίτητη, καθώς η αξιολόγηση μόνο ως προς τις επιδόσεις στην γραφή, την ανάγνωση ή τα μαθηματικά και η αντιμετώπιση των σχετικών δυσκολιών δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκής. Το άτομο που παρουσιάζει μαθησιακές διαταραχές, ιδιαίτερα αν διανύει την παιδική ηλικία ή την εφηβεία, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα κληθεί να αντιμετωπίσει θέματα όπως η αποδιοργάνωση, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η συναισθηματική αστάθεια και οι προβληματικές διαπροσωπικές σχέσεις με ενηλίκους (γονείς και εκπαιδευτικούς), αλλά και συνομηλίκους (φίλους, συμμαθητές).

Είναι σημαντικό, λοιπόν, να διερευνηθούν όλοι οι τομείς αυτοί που σχετίζονται με τις σκέψεις, τις αντιλήψεις, τις προσδοκίες, τα «πιστεύω» και τα συναισθήματα που αναπτύσσουν τα άτομα σε ότι αφορά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν εξαιτίας της διαταραχής τους. Κανένα ειδικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα δεν μπορεί από μόνο του να ανταποκριθεί πλήρως και επαρκώς στις ανάγκες αυτών των παιδιών αν ταυτόχρονα ο ειδικός δεν βρίσκεται κοντά τους και δεν γνωρίζει πώς αισθάνονται, τι είδους σκέψεις διατηρούν για τον εαυτό τους και την αυτοαξία τους, ποιες πεποιθήσεις έχουν για τους σημαντικούς άλλους και πώς βιώνουν τις δυσκολίες τους. Όντας σε επαφή με τις σκέψεις και τα συναισθήματα του παιδιού και γνωρίζοντας τον αντίκτυπο που έχει η διαταραχή στην καθημερινότητά του, ο ειδικός μπορεί να φροντίσει να το διδάξει τεχνικές και δεξιότητες, για να αυξήσει το αίσθημα αυτοεκτίμησης και την αυτοπεποίθησή του, ώστε να ενεργοποιηθεί και να ενισχυθεί το κίνητρο για προσπάθεια και αλλαγή. Παράλληλα, μπορεί να επικεντρωθεί και στην βελτίωση των κοινωνικών δεξιοτήτων του παιδιού, έτσι ώστε να εξαλειφθούν τα προβλήματα αλληλεπίδρασης και κοινωνικής συνδιαλλαγής με τους συνομηλίκους.

Είναι σημαντικό να μην υποτιμηθεί η σημασία της συναισθηματικής κατάστασης του ατόμου και να ανταποκριθεί η θεραπεία και στις ανάγκες για ψυχολογική υποστήριξη, γιατί ειδάλλως η αποτελεσματικότητα οποιασδήποτε άλλης μορφής παρέμβασης θα είναι μάλλον καταδικασμένη σε χαμηλά επίπεδα.

Συμβουλευτική Γονέων

Οι γονείς των παιδιών που έχουν κάποια Μαθησιακή Διαταραχή θα πρέπει να δεχθούν εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική βοήθεια, προκειμένου να επεξεργαστούν όλα τα συναισθήματα που μπορεί να γεννά η ανατροφή ενός παιδιού με αυτές τις δυσκολίες. Συνήθως τέτοια συναισθήματα μπορεί να περιστρέφονται γύρω από την απογοήτευση, το θυμό ή ακόμα και την ενοχή. Το άγχος και το στρες που βιώνουν οι γονείς που βλέπουν το, κατά τα άλλα φυσιολογικό, παιδί τους να υστερεί στην ανάγνωση ή στα μαθηματικά ή στο γραπτό λόγο δεν μπορεί να υποτιμηθεί.

Η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει τους γονείς αυτούς κατ’ αρχάς να κατανοήσουν την φύση των δυσκολιών που αντιμετωπίζει το παιδί τους, να επεξεργαστούν τα συναισθήματα που βιώνουν αναφορικά με αυτές τις δυσκολίες αλλά και να εκπαιδευτούν σε κάποιες δεξιότητες, οι οποίες θα βοηθήσουν στην καλύτερη επικοινωνία, αλληλεπίδραση και την αποτελεσματικότερη στήριξη του παιδιού τους στην προσπάθεια του να αντιμετωπίσει και ενδεχομένως να τις ξεπεράσει και να ολοκληρώσει την εκπαίδευσή του.

Τέλος, μέσω της συμβουλευτικής οι γονείς θα μάθουν τρόπους με τους οποίους θα μπορέσουν να συνεργαστούν αποτελεσματικά με το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς, ώστε να διαμορφώσουν όλοι μαζί ένα περιβάλλον όσο το δυνατό περισσότερο βοηθητικό για το παιδί.

(πηγή: ΟΙ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΕΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ- ΟΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Συγγραφείς:Βασιλική Σπανού-Ψυχολόγος, Δρ Νικόλαος Τριπόδης-Σχολικός Σύμβουλος)

Σωματική Τιμωρία.

Πολύ καλή αφίσα.Κάντε κλίκ πάνω της.

Η Πολλή Αγάπη......βλάπτει!!!!!

Το πορτρέτο του υπερπροστατευτικού γονιού είναι λίγο πολύ γνωστό σε όλους: πρόκειται για το εκείνο το γονιό που τρέχει πίσω από το παιδί του και του βάζει χίλιες δυο απαγορεύσεις και κανόνες για να το προστατέψει, να το προφυλάξει, να σιγουρευτεί ότι δε θα πάθει κάτι κακό. Ο γονιός αυτός ζει σε μια συνεχή υπερένταση και είναι μονίμως στρεσαρισμένος, μια που οι πιθανοί κίνδυνοι (τόσο οι υπαρκτοί, όσο και εκείνοι που βρίσκονται στη φαντασία του) δεν τελειώνουν ποτέ.
Γιατί ένας γονιός γίνεται υπερπροστατευτικός; Γιατί όμως ένας γονιός αποφασίζει να υιοθετήσει τέτοια ακραία συμπεριφορά; Οι λόγοι είναι ποικίλοι. Πολλές φορές ο ίδιος ο γονιός κινείται από ένα αίσθημα δικής του ανασφάλειας κι έλλειψης αυτοπεποίθησης σχετικά με το πόσο καλός είναι στο γονεϊκό ρόλο.
Προκειμένου να αισθάνεται ότι τα κάνει όλα σωστά, καταφεύγει στην υπερβολή. ¶λλες φορές ο ίδιος ο γονιός αισθάνεται ότι στη δική του παιδική ηλικία δεν είχε αρκετή φροντίδα από τους γονείς του και προσπαθεί να δώσει στο παιδί του αυτό που έλειψε από τον ίδιο, χάνοντας όμως το μέτρο και πάλι καταφεύγοντας στην υπερβολή. Αλλά και ο γονιός τον οποίο υπερπροστάτευαν οι γονείς του όταν ήταν παιδί έχει μάθει σε αυτό το στυλ ανατροφής και φροντίδας και δε γνωρίζει άλλον τρόπο για να ασκήσει τα γονεϊκά του καθήκοντα. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις ο γονιός κινείται από τα προσωπικά του βιώματα σε συνδυασμό με έλλειψη σωστής πληροφόρησης για την ανατροφή και φροντίδα του παιδιού.
Επιπτώσεις στο παιδί. Κι ενώ η έγνοια και η φροντίδα μπορεί καταρχήν ν' ακούγονται ως θετικά στοιχεία, στην υπερβολική τους μορφή μπορεί ν' αποβούν αρνητικά για την ψυχική και σωματική εξέλιξη του παιδιού. Όταν ο γονιός δεν αφήνει το παιδί του να παίξει στην παιδική χαρά από φόβο μήπως πέσει και χτυπήσει, του στερεί πολύ περισσότερα πράγματα απ' ότι θα του στερούσε ένα χτύπημα, μια μελανιά ή, στη χειρότερη περίπτωση, ένα σπασμένο χέρι ή πόδι: ο γονιός στερεί από το παιδί του την ευκαιρία να αναπτύξει φυσικές δεξιότητες (τρέξιμο, σκαρφάλωμα, πώς να κάνει κούνια) αλλά και πώς ν' αναπτύξει κοινωνικές δεξιότητες και να συναναστρέφεται με τους συνομήλικους, μια που στις μικρές ηλικίες συνδέονται και συχνά αναπτύσσονται παράλληλα. Έτσι, το παιδάκι που κάθεται παράμερα στην παιδική χαρά και βλέπει τα άλλα παιδιά να παίζουν χωρίς αυτό να συμμετέχει, μοιραία είναι αποκλεισμένο από αυτόν τον κοινωνικό κύκλο αφού του λείπει η ικανότητα και το ενδιαφέρον που συνδέει τα υπόλοιπα παιδιά. Αργότερα στη ζωή του, λόγω έλλειψης ικανοτήτων, αυτό το παιδί είναι πολύ πιθανό ν' αποφεύγει τις αθλητικές δραστηριότητες. Η μαμά που παρακολουθεί την κόρη της σε κάποιο άθλημα και βλέπει ότι έχει δυσκολία ή φοβάται ότι είναι επικίνδυνο κι επεμβαίνει στα καθήκοντα του γυμναστή για να του υποδείξει τη δουλειά του, όχι μόνο δε σέβεται τον επαγγελματία και την κατάρτισή του, αλλά κάνει κακό και στην κόρη της: της μαθαίνει ότι στα δύσκολα θα μπορεί πάντα να ξεγλιστρήσει και να ξεφύγει, αρκεί ο γονιός να έρθει να τη "σώσει" από τη δύσκολη κατάσταση. Πέρα όμως από την υπερπροστασία στον τομέα της φυσικής και σωματικής κατάστασης, οι γονείς μπορεί να είναι ιδιαίτερα προστατευτικοί και σχετικά με τον συναισθηματικό κόσμο του παιδιού. Ο γονιός που αλλάζει γυμναστήριο, σχολή χορού ή φροντιστήριο στο παιδί του επειδή δεν αρίστευσε ή δεν πήρε βραβείο, το κάνει για να μην πληγώσει τα αισθήματα του παιδιού του. Κι ενώ εκείνη την ώρα υπάρχει η πιθανότητα όντως να μην πληγώσει τα αισθήματά του (ούτε αυτό όμως είναι σίγουρο, γιατί τα παιδιά γνωρίζουν πολύ καλά τι συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις και νιώθουν άσχημα), στη συνέχεια είναι σίγουρο ότι θα υπάρξουν ευκαιρίες για να πληγωθεί το παιδί και ο γονιός δεν θα μπορεί να κάνει τίποτα.
Τι συμβαίνει με την υπερπροστασία λοιπόν; Ενώ βραχυπρόθεσμα μπορεί να είναι μια ασπίδα προστασίας για το παιδί, μακροπρόθεσμα του στερεί την ευκαιρία να μάθει να χειρίζεται δύσκολες καταστάσεις και αυτή η ανικανότητα θα το ακολουθεί σε όλη του τη ζωή. Για παράδειγμα, σε μια σχολική τάξη ένα παιδάκι κάλεσε όλους τους συμμαθητές του στο πάρτι γενεθλίων του εκτός από δύο παιδάκια. Πέρα από το ότι ο χειρισμός αυτής της μαμάς ήταν λανθασμένος, ας δούμε τι έκαναν οι μητέρες των παιδιών που δεν πήραν πρόσκληση. Οι ενέργειές τους ήταν διαμετρικά αντίθετες: η μία μαμά τηλεφώνησε στη μητέρα του παιδιού που έκανε το πάρτι και με παρακάλια και φωνές εξασφάλισε με το ζόρι πρόσκληση για το παιδί της (όμως το παιδί της είχε ήδη βιώσει την απόρριψη του να μην προσκληθεί στο πάρτι).Η άλλη μαμά επέλεξε διαφορετικό δρόμο: το συζήτησε με το παιδί της, του εξήγησε ότι η ζωή δεν είναι πάντα δίκαιη, ότι δεν ήταν δικό του το λάθος που δεν προσκλήθηκε, του μίλησε για την αγένεια και τους κανόνες κοινωνικής ευγένειας, το παρηγόρησε, και το βοήθησε να βρει να κάνει κάτι άλλο όμορφο την ώρα του πάρτι. Ο χειρισμός της δεύτερης μητέρας είναι ο σωστός: διδάσκει στο παιδί της ένα μάθημα ζωής και ταυτόχρονα, μέσα σε ένα πλαίσιο αγάπης και κατανόησης του δείχνει πώς να μάθει να στέκεται στα πόδια του και να χειρίζεται δύσκολες καταστάσεις.
Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς; Και βέβαια οι γονείς θα πρέπει να προστατεύουν και να φροντίζουν τα παιδιά τους. Όμως, αυτό θα πρέπει να γίνεται με μέτρο και με συναίσθηση του τι άλλο στερούν από το παιδί όταν δεν του επιτρέπουν διάφορα πράγματα ή όταν παρεμβαίνουν άκριτα. Όλα τα παιδιά χρειάζονται ευκαιρίες να εξερευνήσουν τον φυσικό και τον συναισθηματικό κόσμο γύρω τους, χωρίς τη συνεχή παρέμβαση των γονιών τους, προκειμένου να αποκτήσουν σιγουριά, αυτοπεποίθηση, υπευθυνότητα, χαρακτηριστικά που θα τους ακολουθούν μια ζωή.

Διαταραχές πρόσληψης της τροφής στην παιδική ηλικία.

Η Επιλεκτικότητα της Τροφής σε Παιδιά. Φάση ή Διατροφική Διαταραχή;
Η επιλεκτικότητα είναι μια διαταραχή πρόσληψης της τροφής που εμφανίζεται κυρίως σε παιδιά νηπιακής ηλικίας, (περίπου το 20% των παιδιών μέχρι τα 5 τους χρόνια εμφανίζει μια μορφή επιλεκτικότητας). Αυτό μπορεί να συνεχιστεί μέχρι τη ηλικία των οκτώ και σε μερικές περιπτώσεις παραμένει μέχρι και την ενήλικη ζωή.
Συνήθως τα παιδιά που εμφανίζουν επιλεκτικότητα δεν τρώνε συγκεκριμένες τροφές με βάση την οσμή και την εμφάνισή τους. Οι “ασφαλείς” τροφές είναι συγκεκριμένες και μερικές φορές συγκεκριμένη μάρκα (π.χ. συγκεκριμένης εταιρείας δημητριακών, ψωμιού κτλ). Επίσης κάποια παιδιά αποκλείουν από τη διατροφή τους ολόκληρες ομάδες τροφών όπως φρούτα και λαχανικά. Τα παιδιά που πάσχουν από επιλεκτικότητα έχουν συχνά φυσιολογικό βάρος και ύψος. Μπορεί το παιδί να τρώει φυσιολογικά και ξαφνικά να αρχίζει να επιλέγει τις τροφές και να αρνείται να φάει τις τροφές που μέχρι τώρα έτρωγε. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε ένα ατύχημα, όπως να κάνει εμετό τη συγκεκριμένη τροφή ή να πήγε να πνιγεί από αυτή. Εκείνη τη στιγμή η τροφή γίνεται αντικείμενο φόβου για το παιδί και οποιαδήποτε έκθεση στην τροφή αυτή ή παραπλήσια τροφοδοτεί το φόβο ή την απειλή του πνιξίματος. Ξαφνικά λοιπόν η τροφή γίνεται αποκρουστική και μόνο στη θέα, ή την οσμή της.
Κάποτε θεωρούσαν ότι η επιλεκτικότητα οφειλόταν σε κάποια τραυματική εμπειρία ή αναμνήσεις που συνδέονται με αυτή. Οι νέες έρευνες μιλούν για ιστορικό αρχικών δυσκολιών στη σίτιση αυτών των παιδιών (early feeding difficulties). Οι δυσκολίες στη διαδικασία του ταΐσματος προκαλούνται από την ατμόσφαιρα που δημιουργείται ανάμεσα στον τροφό και το παιδί. Αν ο τροφός βιώνει ένταση και άγχος κατά τη διάρκεια του γεύματος, αν χρησιμοποιεί λεκτική ή σωματική βία, δηλαδή απειλές για να φάει την τροφή. Η δυαδική σχέση τροφού-παιδιού διαταράσσεται σημαντικά με αποτέλεσμα την ενίσχυση της άρνησης του παιδιού να φάει τη συγκεκριμένη τροφή. Όταν το τραπέζι γίνεται “πεδίο μάχης” και όχι σημείο επαφής, απόλαυσης τα προβλήματα εντείνονται με συνέπεια να εμφανίζονται ακραίες, σοβαρές διατροφικές διαταραχές σε παιδιά όπως νευρική ανορεξία, food avoidance emotional disorder (άρνηση σίτισης). Τα early feeding difficulties θα τα περιγράψω διεξοδικά σε ένα επόμενο άρθρο μου, απλά έκανα μια μικρή αναφορά σε αυτό το θέμα αφού συσχετίζονται άμεσα με το θέμα της επιλεκτικότητας.
Ακραία μορφή επιλεκτικότητας εμφανίζεται σε παιδιά που πάσχουν από αυτισμό. Τα παιδιά με αυτισμό έχουν ασυνήθιστες διατροφικές συνήθειες, μπορεί να καταναλώνουν λιωμένες, μαλακές ή κριτσανιστές τροφές, ή να τρώνε μόνο μια συγκεκριμένη τροφή για μήνες και ξαφνικά να μην την ξανατρώνε. Γενικότερα παιδιά που έχουν πρόβλημα στην εξελικτική τους πορεία εμφανίζουν συχνά επιλεκτικότητα. Ανεξάρτητα από αυτό κλείνοντας την περιγραφή των συμπτωμάτων, συμπεριφορών και παραγόντων που προκαλούν την επιλεκτικότητα, θα ήθελα να προτείνω μερικές στρατηγικές αντιμετώπισης που βοήθησαν μερικώς τους γονείς αυτών των παιδιών:
Όταν προσφέρετε νέες τροφές δώστε μόνο μια πολύ μικρή ποσότητα (π.χ. μια κουταλιά), ή παρουσιάστε ταυτόχρονα μια αγαπημένη τροφή με κάτι καινούργιο που δεν έχει δοκιμάσει μέχρι τώρα.
Περιορίστε την ποσότητα των γλυκών ή του fast food που παρέχετε στο παιδί σας.
Ελέγξετε αν η προτίμηση του παιδιού συνδέεται με την υφή ή την εμφάνιση σερβιρίσματος της τροφής. Αν ναι εισάγετε τροφές με νέα υφή σταδιακά.
Συνεχίστε να προσφέρετε διαφορετικές τροφές ακόμα και αν το παιδί σας δεν τις δοκιμάζει ή δεν τις παρατηρεί.
Δοκιμάστε νέους τρόπους παρουσίασης της τροφής φτιάχνοντας ανθρωπάκια, σπιτάκια, αστεράκια και βάλτε πολύ μικρή ποσότητα λαχανικών ή φρούτων σαν μάτια, μύτες, παράθυρα κτλ.
Προσπαθήστε να αλλάζετε μέρη, μερικές φορές τα παιδιά δοκιμάζουν νέες τροφές όταν τρώνε έξω, ή στην παιδική χαρά, στο δάσος, σε ένα πάρτι κτλ.
Γενικότερα, η επιλεκτικότητα τροφής εμφανίζεται σχεδόν σε όλα τα παιδιά στην πιο ήπια μορφή είναι μια φάση που συνδέεται πολύ με τον πειραματισμό, την πρόκληση των παιδιών για να δουν τα όρια του γονιού με το παιδικό πείσμα, το μιμητισμό στην παιδική ηλικία. Οι πιο ήπιες λοιπόν μορφές επιλεκτικότητας δεν απειλούν την ψυχική και σωματική υγεία του παιδιού. Όμως χρειάζεται προσοχή στις πιο ακραίες μορφές της όπου το παιδί υποσιτίζεται ή δεν λαμβάνει όλα τα απαραίτητα συστατικά για μια ομαλή εξέλιξη. Ο αποκλεισμός ολόκληρων κατηγοριών τροφών, όπως λαχανικά, φρούτα και πρωτεΐνη, χρίζουν άμεσης αντιμετώπισης, κυρίως αν έχει περάσει την ηλικία των 5. Γι¨ αυτό χρειάζεται να διαχωρίσουμε το πείσμα και την φάση που περνάει ένα παιδί σε σχέση με την τροφή από τη σοβαρή διατροφική διαταραχή
Μαρία Τσιάκα, Διευθύντρια Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών

Παιδική ανορεξία.

Παιδική ανορεξία.
Τελευταία οι ειδικοί αναφέρονται συχνά στο πρόβλημα της παχυσαρκίας και στο πώς μπορεί ένα παιδί να συνηθίσει ν' ακολουθεί ισορροπημένη διατροφή, ώστε να εξελιχθεί σε υγιή ενήλικο. Έτσι παραμελούν ίσως τον αντίποδα, που απασχολεί επίσης πολλούς γονείς: το ολιγόφαγο παιδί...
Αυτό, δηλαδή, που φοράει 1-2 νούμερα μικρότερο από τα «κανονικά» συνομήλικά του, μπορούμε να το σηκώσουμε ψηλά με το ένα χέρι και πρέπει να το ξεγελάσουμε μ' ένα παραμύθι για να τελειώσει το αυγό του. Κι όταν η ανορεξία του δεν οφείλεται σε κάποια παροδική ασθένεια ή αδιαθεσία, τότε αρχίζει πραγματικά να μας ανησυχεί. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα πρόβλημα που μπορεί ν' αντιμετωπιστεί:
1. Μαγειρέψτε τα φαγητά που προτιμά και εξαφανίστε από το ψυγείο και τα ντουλάπια της κουζίνας τα σνακ, τα οποία όχι μόνο κόβουν τη διάθεση για φαΐ αλλά και μας αποπροσανατολίζουν όσον αφορά το πόσο τρώει πραγματικά το παιδί.2. Βάλτε μικρή μερίδα στο πιάτο του, που θα την επαναλάβετε μόνο αν το ίδιο το ζητήσει και χωρίς τη δική σας επιμονή.3. Σταματήστε ν’ ασχολείστε διαρκώς με τις θερμίδες που λαμβάνει, τα κιλά που ζυγίζει και το πόσο ύψος έχει πάρει.4. Φροντίστε να υπάρχει ηρεμία στο οικογενειακό τραπέζι και, ει δυνατόν, απαρτία! Οπωσδήποτε, πάντως, να είναι παρών ένας από τους δύο γονείς. 5. Ενθαρρύνετε το να χρησιμοποιεί το κουτάλι ήδη από την ηλικία των 20 μηνών (σταδιακά και το μαχαιροπίρουνο) και συμφιλιωθείτε με την ιδέα ότι θα λερωθεί. Διαφορετικά, αν κριτικάρετε τους μη πολιτισμένους τρόπους του, μπορεί και πάλι να του κοπεί η διάθεση για φαΐ. 6. Την ώρα του γεύματος ή του δείπνου κλείστε την τηλεόραση και το βίντεο κι αφήστε να παίζει, σε χαμηλή ένταση, απαλή μουσική.
Σε κάθε περίπτωση, μην καταφύγετε σε extra βιταμίνες και συμπληρώματα διατροφής χωρίς ιατρική συμβουλή. Στην Ελλάδα, εξάλλου, συνηθίζουμε να έχουμε λανθασμένη άποψη για το τι ακριβώς σημαίνει ανόρεχτο παιδί.Και επειδή το παιδί έχει εσάς σαν παραδείγματα προς απομίμηση, φροντίστε να τρώτε κι εσείς υγιεινά και ισορροπημένα. Στην περίπτωση που το πρόβλημα συνεχίζεται, μην διστάσετε να επικοινωνήσετε με ειδικό παιδίατρο, ή οικογενειακό θεραπευτή, ή διατροφολόγο. Δεν αποκλείεται η ανορεξία του παιδιού να είναι αντίδραση σε κάποιο ζόρι που περνάει η οικογένεια, ή σε κάποιο πρόβλημα που μπορεί να έχει στο σχολείο. Όπως και να έχει, φροντίστε για την καταπολέμηση του προβλήματος, πάντα με ψυχραιμία για να μην επιδεινωθεί, και κάντε το το συντομότερο δυνατόν, έτσι ώστε να αποφύγετε να συνεχιστεί η ανορεξία και εμποδίσει την ανάπτυξή του (σωματική και ψυχολογική).

Παιδική πασυσαρκία.

Παιδική παχυσαρκία Η παιδική παχυσαρκία αποτελεί ένα σοβαρό παγκόσμιο πρόβλημα. H αποταμίευση λίπους στον οργανισμό των παιδιών είναι ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό φαινόμενο που ολοένα και εξαπλώνεται με σοβαρές συνέπειες για το παιδί και τη μετέπειτα υγεία του. Δυστυχώς στο 70% των περιπτώσεων, η παιδική παχυσαρκία φαίνεται ότι ακολουθεί τα παιδιά και στην ενήλικη ζωή τους. Ιδιαίτερα κρίσιμη για την ανάπτυξη της παχυσαρκίας αποτελεί η περίοδος της εφηβείας. Το βασικό χαρακτηριστικό της ηλικίας αυτής είναι η επιταχυνόμενη ανάπτυξη, όπου η αύξηση της μυϊκής μάζας συνεπάγεται αυξημένες ανάγκες και δαπάνες ενέργειας, με κίνδυνο την αύξηση και της λιπώδους μάζας, φαινόμενο που παρατηρείται ιδιαίτερα στα κορίτσια. Στην Ελλάδα σήμερα το ποσοστό των παχύσαρκων παιδιών φθάνει το 10%, ενώ το 18% θεωρούνται υπέρβαρα. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι σήμερα το 16% περίπου των εφήβων (12 - 19 ετών) και των παιδιών (6-12 ετών) πάσχουν από παχυσαρκία, ποσοστά που έχουν αυξηθέι δραματικά μέσα στην εικοσαετία 1980-2000.Τα αίτια της παιδικής παχυσαρκίας δεν διαφέρουν πολύ από αυτά των ενηλίκων. Η έλλειψη άσκησης και φυσικής δραστηριότητας σε συνδυασμό με την κακής ποιότητας τροφή και τις ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες (fast food, ζάχαρη και λίπη), ευνοούν την αύξηση του βάρους και την εναπόθεση λίπους στον οργανισμό. Η κληρονομικότητα, η άγνοια των γονέων και η κοινωνικοοικονομική κατάσταση της οικογένειας, συντηρούν και επιδεινώνουν το πρόβλημα. Δυστυχώς η παχυσαρκία δεν είναι άμοιρη συνεπειών ακόμα και στα παιδιά. Πρόσφατη μελέτη της κλινικής προληπτικής ιατρικής και διατροφής του Πανεπιστημίου Κρήτης, έδειξε ότι το ένα στα δύο Ελληνόπουλα ηλικίας 4-7 ετών έχει ψηλή χοληστερόλη, ενώ το ένα στα τέσσερα εμφανίζει υπέρταση. Επιπλέον οι κίνδυνοι για την ενήλικη ζωή αυξάνονται, καθώς πολύ συχνά συνδέονται με την παραμονή –χρονικά- της παχυσαρκίας αλλά και με το βαθμό της παχυσαρκίας κατά την εφηβεία. Πρέπει επιπλέον να έχουμε στο μυαλό μας και το κόστος στον ψυχικό κόσμο των παιδιών. Παιδιά με πρόβλημα παχυσαρκίας συχνά μπορεί να ταπεινώνονται από συμμαθητές και τον περίγυρό τους και να γίνονται αντικείμενο χλευασμού και κοροϊδίας, ιδιαίτερα όσον αφορά στις αθλητικές δραστηριότητες, κατά τις οποίες αναγκάζονται να φέρουν σε "πρώτο πλάνο" την αδυναμία τους. Ο ρόλος των γονέωνΤα παιδιά δεν είναι δυνατό να αντιληφθούν τις μακροχρόνιες βλαβερές συνέπειες της παχυσαρκίας, ούτε είναι σε θέση να λάβουν από μόνα τους τα κατάλληλα μέτρα για έλεγχο του βάρους τους. Ως επόμενο, οι γονείς είναι αυτοί που πρέπει να αντιληφθούν και να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα με υπευθυνότητα. Οι γονείς πρέπει να προωθήσουν -ενδεχομένως και σε συνεργασία με κάποιον ειδικό, τις αναγκαίες αλλαγές στη διατροφή των παιδιών τους αλλά και στις συνήθειες ολόκληρης της οικογένειας. Δυστυχώς όμως, πολλές φορές, οι γονείς δεν λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τους τους κινδύνους που εγκυμονεί η παχυσαρκία για την υγεία των παιδιών τους, ενώ πολύ συχνά δεν μπορούν καν να αντιληφθούν την ύπαρξη του προβλήματος. Μελέτη της Αμερικανικής Εταιρίας Παχυσαρκίας έδειξε ότι το 88% των γονέων δεν αντιλαμβάνεται ότι τα παιδιά τους είναι υπέρβαρα. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα το 70% των γονέων δεν ενδιαφέρονται για το βάρος των παιδιών τους.
Το παιδί μου είναι υπέρβαρο…Εάν το παιδί σας βρίσκεται στη βρεφική ηλικία ή σε στάδιο ανάπτυξης δεν υπάρχει λόγος να πανικοβάλλεστε. Στις ηλικίες αυτές το περιττό λίπος είναι φυσιολογικό ενώ πολλές φορές στα παιδιά η αύξηση του βάρους προηγείται της αύξησης του ύψους. Σε διαφορετική περίπτωση προσπαθήστε να αντιμετωπίστε το πρόβλημα με ψυχραιμία. Συμβουλευτείτε τον γιατρό σας και προσπαθείτε να μην πιέζετε και να μην μαλώνετε το παιδί υπενθυμίζοντας διαρκώς το πρόβλημα του. Τέτοιου είδους συμπεριφορά θα δημιουργήσει στο παιδί συναισθήματα ντροπής, θυμού, στεναχώριας και εγκατάλειψης. Πολλά παιδιά εκδηλώνονται μάλιστα αντιδραστικά σε τέτοιου είδους συμπεριφορές, τρώγοντας κρυφά και περισσότερο. Δώστε στο παιδί να καταλάβει την αξία της υγιεινής διατροφής και της άσκησης και μυήστε το σ’ αυτήν, αποφεύγοντας τις ακρότητες.Υιοθετήσετε ένα υγιεινό διαιτολόγιο για όλη την οικογένεια. Μαγειρεύετε στο σπίτι, μειώστε τις μερίδες και μην πιέζετε τα παιδιά να φάνε όταν δεν πεινάνε. Αποφύγετε τα fast food, τις τυρόπιτες, τα γλυκά και τις σοκολάτες. Εφοδιάστε το ψυγείο με υγιεινές τροφές – γιαούρτια και φρούτα και δώστε τα στο παιδί όταν πεινάσει. Ενθαρρύνετε τις φυσικές του δραστηριότητες. Αγοράστε του ποδήλατο ή γράψτε το σε ένα ομαδικό άθλημα. Μειώστε το χρόνο μπροστά στην τηλεόραση και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Προσπαθήστε να βρείτε κοινές δραστηριότητες θα σας διασκεδάσουν και θα σας γυμνάσουν από κοινού.Και επειδή το παιδί μιμείται τις συμπεριφορές των ενηλίκων, αποφεύγετε συνήθειες όπως να τρώτε μπροστά στην τηλεόραση ή τον υπολογιστή. Τονώστε του την αυτοπεποίθηση και προσπαθήστε να βρίσκεστε όσο το δυνατό πιο κοντά του, γνωρίζοντας τη συναισθηματική του κατάσταση, που συχνά μπορεί να ευθύνεται για την αύξηση του βάρους.Γνωρίζετε ότι…
Το 81% των 10χρονων παιδιών φοβούνται μήπως παχύνουν;
Τέσσερα στα δέκα παιδιά στη χώρα μας είναι παχύσαρκα ενώ το 1/3 από αυτά θα εξελιχθούν σε παχύσαρκους ενήλικες;
Το 46% των παιδιών ηλικίας 9-11 είναι "μερικές φορές" ή "πολύ συχνά" σε δίαιτα, και το 82% των οικογενειών τους είναι ‘μερικές φορές’ ή ‘πολύ συχνά’ σε δίαιτα;
Δύο στα τρία κορίτσια και ένα στα τρία αγόρια στην Ελλάδα, θα ήθελαν να χάσουν κιλά, ακόμη κι όταν το βάρος τους θεωρείται κανονικό;
Κάθε ένα παιδί στις Η.Π.Α. υπολογίζεται ότι βλέπει 40.000 διαφημίσεις ετησίως, που αφορούν γλυκίσματα, αναψυκτικά και φαστ φουντ;
Τα ελληνόπουλα κατέχουν τη δεύτερη θέση όσον αφορά την παχυσαρκία μετά τα παιδιά στις ΗΠΑ;

Τι είναι η Δυσλεξία.

Η Δυσλεξία είναι μια μαθησιακή δυσκολία, πράγμα που σημαίνει ότι εξαιτίας της καθυστερεί ή
εμποδίζεται η εκμάθηση γραφής και ανάγνωσης από παιδιά που έχουν όλες τις ικανότητες
και δυνατότητες για τις εργασίες αυτές. Είναι δηλαδή παιδιά με κανονική ή και ανώτερη νοημοσύνη, χωρίς προβλήματα στην όραση ή ακοή, τα οποία ζούν σε όχι αρνητικά οικογενειακά - κοινωνικά περιβάλλοντα και φοιτούν σε οργανωμένα σχολεία.
Τα παιδιά αυτά ξεκινούν το σχολείο με "προδιαγραφές" καλών ή αρίστων επιδόσεων και ωστόσο δέχονται την ψυχρολουσία της σχολικής αποτυχίας.
Η αποτυχία τους οφείλεται αφενός στην πραγματική δυσκολία τους να καταλάβουν και να μάθουν τα σύμβολα (γράμματα) και το σύστημα ανάγνωσης - γραφής και αφετέρου στο γεγονός ότι οι δάσκαλοι (και αργότερα οι καθηγητές) εμφανίζουν απροθυμία στην εκπαίδευση "δύσκολων" παιδιών, στερούνται ειδικής εκπαιδεύσεως και το κυριότερο, παρερμηνεύουν την έννοια της "δίκαιης αξιολόγησης" των μαθητών τους.
Ποιά όμως είναι τα "σημάδια" της δυσλεξίας, αυτά που εξακολουθούν να πανικοβάλλουν γονείς και εκπαιδευτικούς, ακόμα και όταν "έχουν κάτι ακούσει" για το θέμα αυτό;
Συνοπτικά:
αντιστροφές γραμμάτων - αριθμών (ε αντί για 3) αντιμεταθέσεις ή παραλείψεις ή προσθήκες γραμμάτων (ή συλλαβών) στην ίδια λέξη (πότι ή πι ή τοτόπι αντί για τόπι) καθρεφτική ανάγνωση ή γραφή (εμ αντί με) αντικαταστάσεις λέξεων με άλλες παρεμφερούς σημασίας (διαβάζουν ή γράφουν κοντός αντί για χαμηλός) γενικά: κάνουν "περίεργα" και αδικαιολόγητα λάθη, έχουν δυσανάγνωστα γραπτά. γενικά: δυσκολεύονται να μάθουν πίνακες, σειρές ονομάτων (π.χ. ημέρες της εβδομάδας, μήνες του χρόνου). γενικά: δυσκολεύονται να αντιγράψουν από τον πίνακα ή από σημειώσεις. γενικά: έχουν προβλήματα προσανατολισμού στο χώρο και στο χρόνο.
Όμως:
έχουν γρήγορη αντίληψη, συχνά ξαφνιάζουν με την οξυδέρκεια των παρατηρήσεων τους, έχουν ικανότητες συνδυαστικές κρίνουν και οδηγούνται σε λογικά συμπεράσματα μετά από επεξεργασία δεδομένων έχουν έφεση στην μηχανολογία, στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές έχουν γόνιμη φαντασία, χιούμορ και επινοητικότητα.
Συνεπώς είναι σε θέση για σπουδές κάθε επιπέδου αρκεί: να κατανοούνται οι συγκεκριμένες τους δυσκολίες και να μην τους καταλογίζονται ως "θανάσιμα" σφάλματα τα ορθογραφικά, οι παρεφθορές λέξεων - ονομάτων, η αδυναμία να θυμηθούν χρονολογίες (ενώ κατανοούν πλήρως τα ιστορικά γεγονότα) και γενικά να αξιολογούνται με γνώμονα την ιδιαιτερότητα τους και την αποδοχή των αντιφάσεων στις επιδόσεις τους.


Ελληνική Εταιρεία Δυσλεξίας http://www.dyslexia.gr/

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ….. ΝΑΙ - ΜΕ ΑΣΦΑΛΕΙΑ!!
Το ∆ιαδίκτυο (Ίντερνετ) προσφέρει πολλές δυνατότητες για μάθηση, ψυχαγωγία και
επικοινωνία. ¨Όμως η χρήση του χρειάζεται προσοχή. Κάποια ενήλικα άτομα το
χρησιμοποιούν, με στόχο την γνωριμία με παιδιά. Περιτριγυρίζουν ιστότοπους με θέματα που
ενδιαφέρουν παιδιά και εφήβους (π.χ. μουσική, ταινίες, μόδα, σπορ κλπ.) και γνωρίζονται με
παιδιά μέσω των chat rooms ή έχοντας αναρτήσει στο ∆ιαδίκτυο δικά τους διαδικτυακά
ημερολόγια (blogs) στα οποία εμφανίζονται ως έφηβοι, με εφηβικά ενδιαφέροντα.. Είναι πολύ
σημαντικό, για την ασφάλειά σου, να προσέχεις τα εξής:
1.∆εν κανονίζω ΠΟΤΕ πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση-ραντεβού με κάποιον
που γνώρισα στο ∆ιαδίκτυο.
2.∆ε δίνω ΠΟΤΕ φωτογραφίες μου μέσω ∆ιαδικτύου σε κάποιον που δε γνωρίζω
προσωπικά και που δεν γνωρίζουν οι γονείς μου.
3.∆εν δίνω ΠΟΤΕ σε άτομα που γνώρισα στο ∆ιαδίκτυο το όνομά μου, ούτε το
τηλέφωνό μου, ούτε τη διεύθυνσή μου, ούτε σε ποιο σχολείο ή φροντιστήριο πάω.
4.∆εν απαντώ σε μηνύματα ή σημειώματα ή φωτογραφίες, που έχουν σεξουαλικά
υπονοούμενα, είναι προκλητικά ή αισχρά, αλλά ενημερώνω τον δάσκαλο, το
διευθυντή και τους γονείς για το υλικό που μου απέστειλαν (Τμήμα Ηλεκτρονικού
Εγκλήματος της Ασφάλειας τηλ. 1890 , ccu@ath.forthnet.gr).
5.Αυτοί που παρουσιάζονται ως φίλοι στο ∆ιαδίκτυο μπορεί να λένε ψέματα.
Μπορούν να είναι ενήλικα άτομα με στόχο να χρησιμοποιήσουν παιδιά. Για αυτό
είναι προτιμότερο οι φίλοι μου να είναι άτομα που γνωρίζω στην πραγματική ζωή,
π.χ. σχολείο, φροντιστήριο κλπ.
Χρησιμοποιώ το ∆ιαδίκτυο-∆ε με χρησιμοποιεί εκείνο!
Υπάρχουν πολλά άλλα πράγματα για να ασχοληθεί κανείς εκτός από
τον υπολογιστή, το ∆ιαδίκτυο, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια.
Η πραγματική ζωή είναι με πραγματικούς ανθρώπους!
Από Πρεκατέ Βικτωρία «Η κακοποίηση του παιδιού στο σχολείο και την οικογένεια», Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ, 2007.